Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το λεγόμενο Digital Omnibus έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις, κυρίως λόγω των σχεδιαζόμενων αλλαγών στο καθεστώς προστασίας δεδομένων. Ωστόσο, οι επιπτώσεις της πρότασης δεν περιορίζονται στην ιδιωτικότητα. Μια λιγότερο προβεβλημένη αλλά ιδιαίτερα κρίσιμη αλλαγή αφορά την Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα και ενδέχεται να έχει σοβαρές συνέπειες για ανοιχτά εγχειρήματα δημοσίου συμφέροντος, όπως τα έργα της Wikimedia.
Από την Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα στον Data Act
Στο πλαίσιο της ατζέντας «απλούστευσης», η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει την ενσωμάτωση της Οδηγίας για τα Ανοιχτά Δεδομένα στον νέο Κανονισμό για τα Δεδομένα (Data Act). Θεωρητικά, η ενοποίηση των κανόνων που διέπουν την επαναχρησιμοποίηση πληροφοριών του δημόσιου τομέα θα μπορούσε να μειώσει τον κατακερματισμό του δικαίου στην ΕΕ και να ενισχύσει τη νομική σαφήνεια.
Η μετατροπή της Οδηγίας σε Κανονισμό θα σήμαινε επίσης άμεση εφαρμογή σε όλα τα κράτη-μέλη. Ωστόσο, οι προτεινόμενες ουσιαστικές αλλαγές είναι περιορισμένες — και ορισμένες από αυτές δημιουργούν ανησυχία.
Η φιλοσοφία των ανοιχτών δεδομένων σε κίνδυνο
Η Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα, όπως αναθεωρήθηκε το 2019, ενίσχυσε την αρχή του «ανοιχτά εξ ορισμού» (open by default) και επέκτεινε το πεδίο εφαρμογής της και στην έρευνα που χρηματοδοτείται από δημόσιους πόρους. Παρότι ενθάρρυνε τη χρήση τυποποιημένων αδειών, δεν κατέστησε υποχρεωτική τη χρήση ανοιχτών αδειών, όπως οι άδειες Creative Commons.
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι δημόσιοι φορείς στην ΕΕ υιοθέτησαν τέτοιες άδειες, απομακρυνόμενοι από εθνικά, ασύμβατα μεταξύ τους καθεστώτα αδειοδότησης. Η νέα πρόταση, όμως, απειλεί να ανατρέψει αυτή την πρόοδο.
Η πιο προβληματική αλλαγή αφορά τη δυνατότητα των δημόσιων φορέων να επιβάλλουν ειδικούς όρους επαναχρησιμοποίησης για «πολύ μεγάλες επιχειρήσεις», ιδίως για όσες χαρακτηρίζονται ως gatekeepers βάσει του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Αγορές (DMA).
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι:
- μπορούν να επιβάλλονται διαφορετικοί όροι αδειοδότησης ανάλογα με το ποιος επαναχρησιμοποιεί τα δεδομένα·
- μπορούν να ζητούνται υψηλότερες χρεώσεις από μεγάλους παίκτες της αγοράς, ακόμη και όταν δεν υφίσταται οριακό κόστος διάθεσης των δεδομένων.
Μέχρι σήμερα, η βασική αρχή ήταν ότι η επαναχρησιμοποίηση εγγράφων του δημόσιου τομέα είναι δωρεάν, με εξαιρέσεις μόνο για την κάλυψη οριακών εξόδων (όπως η αναπαραγωγή ή η ανωνυμοποίηση).
Γιατί αυτό είναι πρόβλημα
Αν και είναι εύλογο να ζητείται από κολοσσούς της τεχνολογίας να συνεισφέρουν περισσότερο στο κόστος των δημόσιων υποδομών, ο τρόπος που προτείνεται εγείρει σοβαρούς κινδύνους:
- Υπονομεύεται η αρχή της μη διάκρισης, θεμελιώδης για τον ορισμό των ανοιχτών δεδομένων: τα δεδομένα πρέπει να είναι ελεύθερα για όλους, για κάθε σκοπό.
- Ενδέχεται να προκύψουν άδειες με περιορισμούς, ασύμβατες με έργα δημοσίου συμφέροντος όπως η Wikipedia, το Wikimedia Commons ή το Wikidata.
- Δημιουργείται ένα κατακερματισμένο τοπίο αδειών, όπου δεδομένα από διαφορετικούς δημόσιους φορείς δεν θα μπορούν να συνδυαστούν ή να αναδιανεμηθούν ελεύθερα.
Το αποτέλεσμα θα ήταν να πληγούν όχι μόνο τα ανοιχτά έργα, αλλά και η καινοτομία, η έρευνα και η επαναχρησιμοποίηση δεδομένων για κοινωνικά ωφέλιμους σκοπούς.
Μια καλύτερη εναλλακτική
Αν ο στόχος είναι η οικονομική συνεισφορά των μεγάλων εταιρειών, αυτό μπορεί να επιτευχθεί χωρίς να θιγεί η ανοιχτή αδειοδότηση. Για παράδειγμα:
- διαφοροποιημένοι όροι πρόσβασης σε APIs,
- χρεώσεις σε επίπεδο υπηρεσιών και όχι άδειας,
- ευνοϊκότεροι όροι για μη κερδοσκοπική και ερευνητική χρήση.
Τέτοιες λύσεις διατηρούν την ακεραιότητα των ανοιχτών δεδομένων, ενώ αντιμετωπίζουν τις ανισορροπίες ισχύος στην ψηφιακή οικονομία.
Σε σύγκριση με τις αλλαγές στον GDPR, οι τροποποιήσεις στην Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα μπορεί να φαίνονται δευτερεύουσες. Ωστόσο, οι επιπτώσεις τους μπορεί να είναι βαθιές και μακροπρόθεσμες. Η έλλειψη διαβούλευσης και διαφάνειας στη διαδικασία εντείνει τις ανησυχίες.
Η επανεξέταση των διατάξεων αυτών, σε συνεργασία με την κοινότητα των ανοιχτών δεδομένων και της κοινωνίας των πολιτών, είναι απαραίτητη ώστε η Ευρώπη να μη χάσει ένα από τα σημαντικότερα ψηφιακά της κεκτημένα: την ανοιχτή και ελεύθερη πρόσβαση στη δημόσια γνώση.
Πηγή άρθρου: https://communia-association.org/