Ανοιχτά δεδομένα: από διοικητική υποχρέωση σε δημόσια υποδομή γνώσης

Η νέα εγκύκλιος ως ευκαιρία για πραγματική πολιτική ανοικτών δεδομένων

Η εγκύκλιος του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, που εκδόθηκε στις 3 Ιουλίου 2026, δεν είναι μια ακόμη διοικητική υπενθύμιση. Είναι μια σημαντική ευκαιρία να περάσει η Ελλάδα από την τυπική ανάρτηση αρχείων στη συστηματική διακυβέρνηση δημόσιων δεδομένων. Η εγκύκλιος παρέχει ενιαίες οδηγίες για την εφαρμογή του ν. 4727/2020, της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1024, του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2023/138 για τα Σύνολα Δεδομένων Υψηλής Αξίας και του νέου πλαισίου διακυβέρνησης δεδομένων του ν. 5188/2025.

Η βασική αρχή είναι σαφής: τα δεδομένα που παράγουν ή κατέχουν οι φορείς του Δημοσίου πρέπει να διατίθενται ανοικτά για περαιτέρω χρήση, με βάση την αρχή «ανοιχτά εξορισμού – open by default», εκτός αν υπάρχει νόμιμη, ειδική και επαρκώς αιτιολογημένη εξαίρεση. Η ευρωπαϊκή Οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα στηρίζεται ακριβώς στην αρχή ότι τα δημόσια και δημόσια χρηματοδοτούμενα δεδομένα πρέπει να είναι επαναχρησιμοποιήσιμα για εμπορικούς και μη εμπορικούς σκοπούς.

Τι αλλάζει πρακτικά για τους φορείς

Η εγκύκλιος θέτει συγκεκριμένες υποχρεώσεις και προθεσμίες. Κάθε φορέας πρέπει να ορίσει Υπεύθυνο Χρήσης Δεδομένων και κεντρικό διαχειριστή της Εθνικής Πύλης data.gov.gr, να εκδώσει Απόφαση Διάθεσης Δεδομένων, να καταρτίζει Ετήσιο Σχέδιο Δράσης Δεδομένων και να διαθέσει τα ήδη ψηφιακά Σύνολα Δεδομένων Υψηλής Αξίας εντός έξι μηνών από την έκδοση της εγκυκλίου.

Αυτό σημαίνει ότι κάθε υπουργείο, δήμος, περιφέρεια, ανεξάρτητη αρχή και εποπτευόμενος φορέας πρέπει να γνωρίζει τι δεδομένα έχει, ποιος τα παράγει, σε ποια μορφή βρίσκονται, με ποια συχνότητα επικαιροποιούνται, με ποια άδεια διατίθενται και αν μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν από πολίτες, ερευνητές, δημοσιογράφους, επιχειρήσεις και άλλους δημόσιους φορείς.

Η απλή ανάρτηση ενός PDF δεν αποτελεί πολιτική ανοικτών δεδομένων. Η εγκύκλιος ζητά μετατροπή των δεδομένων από μη δομημένους μορφότυπους, όπως DOC και PDF, σε δομημένους και μηχαναγνώσιμους μορφότυπους, όπως CSV, JSON και XML, εμπλουτισμό μεταδεδομένων, χρήση κοινών λεξιλογίων και τυποποιήσεων, καθώς και διαρκή έλεγχο ποιότητας. Η λογική αυτή συνδέεται με το διεθνές μοντέλο των 5 αστέρων για τα ανοικτά δεδομένα, σύμφωνα με το οποίο τα δεδομένα αποκτούν μεγαλύτερη αξία όσο γίνονται πιο δομημένα, μηχαναγνώσιμα και διασυνδεδεμένα.

Τα Σύνολα Δεδομένων Υψηλής Αξίας

Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα Σύνολα Δεδομένων Υψηλής Αξίας(high-value datasets-HVD), τα οποία ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2023/138 κατατάσσει σε έξι κατηγορίες: γεωχωρικά δεδομένα, γεωσκόπηση και περιβάλλον, μετεωρολογικά δεδομένα, στατιστικά δεδομένα, δεδομένα εταιρειών και ιδιοκτησιακού καθεστώτος, και δεδομένα κινητικότητας.

Τα δεδομένα αυτά πρέπει να διατίθενται δωρεάν, σε μηχαναγνώσιμους μορφότυπους, μέσω API και, όπου απαιτείται, μέσω μαζικής τηλεφόρτωσης. Για να είναι πραγματικά αξιοποιήσιμα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, χρειάζονται συμβατά μεταδεδομένα, όπως το DCAT-AP και το ειδικό προφίλ DCAT-AP HVD.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη πρόκληση: τα HVD δεν πρέπει να αντιμετωπιστούν ως τεχνική υποχρέωση, αλλά ως βασική δημόσια υποδομή. Γεωχωρικά δεδομένα, περιβαλλοντικοί δείκτες, στατιστικά στοιχεία, δεδομένα μεταφορών και στοιχεία εταιρικής δραστηριότητας μπορούν να υποστηρίξουν καλύτερη πολιτική προστασία, διαφανείς προμήθειες, βιώσιμη κινητικότητα, ερευνητική καινοτομία, εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και ουσιαστικό κοινωνικό έλεγχο.

Η θέση της ΕΕΛΛΑΚ: Δημόσιο χρήμα, δημόσια γνώση, δημόσια δεδομένα

Οι προτάσεις ψηφιακής πολιτικής της ΕΕΛΛΑΚ κινούνται σε αυτή την κατεύθυνση. Η αρχή «Δημόσιο Χρήμα = Δημόσια Γνώση» σημαίνει ότι κάθε έργο που χρηματοδοτείται από δημόσιους πόρους πρέπει, ως κανόνας, να αφήνει πίσω του δημόσια ψηφιακή περιουσία: ανοικτό λογισμικό, ανοικτά δεδομένα, τεκμηρίωση, ανοικτά API και επαναχρησιμοποιήσιμα πρότυπα. Το προσχέδιο πολιτικής προβλέπει ανοικτές άδειες για λογισμικό, δεδομένα, περιεχόμενο και υλισμικό, με δεδομένα διαθέσιμα ενδεικτικά υπό CC BY 4.0 ή ODC-BY και με υποχρεωτική κατάθεση σε δημόσια αποθετήρια όπως code.gov.gr και data.gov.gr.

Αυτό είναι κρίσιμο για να αποφύγουμε τον ψηφιακό εγκλωβισμό σε κλειστές πλατφόρμες και αδιαφανείς προμηθευτές. Τα δημόσια δεδομένα δεν είναι παράπλευρο προϊόν της διοίκησης. Είναι υποδομή διαφάνειας, καινοτομίας, λογοδοσίας και ψηφιακής κυριαρχίας. Η ίδια λογική διατρέχει τις προτάσεις για Δημόσιο ως Πλατφόρμα, με εθνική πύλη APIs, ανοικτά σχήματα δεδομένων και διαλειτουργικότητα εξορισμού.

Από το data.gov.gr σε ένα οικοσύστημα επαναχρησιμοποίησης

Η νέα Εθνική Πύλη data.gov.gr έχει ήδη τεθεί σε πλήρη λειτουργία, με περισσότερα από 9.000 σύνολα δεδομένων από 450 φορείς του Δημοσίου, σύμφωνα με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Το επόμενο βήμα δεν είναι απλώς να αυξηθεί ο αριθμός των συνόλων. Είναι να αυξηθεί η ποιότητα, η επικαιρότητα και η επαναχρησιμοποίησή τους.

Για να γίνει αυτό χρειάζονται πέντε πρακτικές κινήσεις.

Πρώτον, κάθε φορέας να δημιουργήσει εσωτερική ομάδα δεδομένων, με Υπεύθυνο Χρήσης Δεδομένων και Data Stewards σε κάθε βασική υπηρεσία.

Δεύτερον, κάθε Απόφαση Διάθεσης Δεδομένων να δημοσιεύεται σε μηχαναγνώσιμη μορφή, όχι μόνο ως διοικητικό έγγραφο.

Τρίτον, κάθε σημαντικό σύνολο δεδομένων να συνοδεύεται από σαφή άδεια, τεκμηρίωση, συχνότητα ενημέρωσης και σημείο επικοινωνίας.

Τέταρτον, τα HVD να διατίθενται με σταθερά APIs, με όρους χρήσης, δείκτες διαθεσιμότητας και δυνατότητα μαζικής λήψης.

Πέμπτον, να δημιουργηθούν δημόσια πίνακες(dashboards) επαναχρησιμοποίησης, ώστε να γνωρίζουμε ποια δεδομένα χρησιμοποιούνται, από ποιους, για ποιες εφαρμογές και με ποια κοινωνική ή οικονομική αξία.

Ανοικτά δεδομένα με προστασία δικαιωμάτων

Η ανοικτότητα δεν σημαίνει αδιαφορία για την ιδιωτικότητα. Η εγκύκλιος διευκρινίζει ότι σύνολα που περιέχουν προσωπικά δεδομένα μπορούν να διατεθούν μόνο μετά από κατάλληλη και μη αναστρέψιμη ανωνυμοποίηση, ενώ ειδικές κατηγορίες προσωπικών δεδομένων δεν διατίθενται στο πλαίσιο των ανοικτών δεδομένων.

Η σωστή πολιτική είναι «όσο το δυνατόν πιο ανοικτά, όσο χρειάζεται προστατευμένα». Αυτό απαιτεί συνεργασία Υπεύθυνου Χρήσης Δεδομένων, τεχνικών στελεχών και διοίκησης. Απαιτεί επίσης τεκμηριωμένες εξαιρέσεις, όχι γενικές αρνήσεις.

Συμπέρασμα

Η εγκύκλιος του 2026 μπορεί να γίνει σημείο καμπής. Αν εφαρμοστεί τυπικά, θα παραγάγει περισσότερες αποφάσεις και λίγους πραγματικούς χρήστες. Αν εφαρμοστεί στρατηγικά, μπορεί να μετατρέψει τα δημόσια δεδομένα σε κοινή υποδομή γνώσης, δημοκρατικού ελέγχου και παραγωγικής ανασυγκρότησης.

Για την ΕΕΛΛΑΚ, το ζητούμενο είναι σαφές: ανοικτά δεδομένα εξ ορισμού, ανοικτά πρότυπα παντού, ανοικτές προγραμματιστικές διεπαφές(APIs), δημόσια τεκμηρίωση, επαναχρησιμοποίηση και λογοδοσία. Δημόσιο χρήμα σημαίνει δημόσια γνώση. Και δημόσια γνώση σημαίνει δεδομένα που δεν μένουν κλειδωμένα στα συστήματα της διοίκησης, αλλά επιστρέφουν στην κοινωνία ως κοινό αγαθό.

Σχετικές με το άρθρο πηγές:

1. Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Εγκύκλιος 24849 ΕΞ 2026, ΑΔΑ: 9ΛΦ246ΜΤΛΠ-4ΒΓ, “Οδηγίες για την εφαρμογή του ν. 4727/2020 σχετικά με την ανοικτή διάθεση και περαιτέρω χρήση δεδομένων του δημόσιου τομέα”: https://www.e-forosimv.gr/docs/24849_03_07_2026.pdf,
2. Οδηγοί και Τεκμηρίωση – data.gov.gr. Οι οδηγοί αυτοί δημιουργήθηκαν από την ομάδα του data.gov.gr για να σας υποστηρίζουν σε κάθε σταδίο της διάθεσης, αναζήτησης και επανάχρησης δεδομένων: https://data-gov-gr.gitbook.io/guides,
3. Συνέντευξη με τον Διομήδη Σπινέλλη, καθηγητή του τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας, στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών – https://www.2045.gr/media/podcasts/podcast-s01-e10-anoihta-dedomena-to-topio-stin-ellada/,
4. Νόμος 4727/2020, ΦΕΚ Α΄ 184/23.09.2020, Ψηφιακή Διακυβέρνηση, Κεφάλαιο Ι: Ανοικτά δεδομένα και περαιτέρω χρήση πληροφοριών δημόσιου τομέα: https://www.kodiko.gr/nomothesia/document/640620/nomos-4727-2020,
5. European Union, Directive (EU) 2019/1024 on open data and the re-use of public sector information: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/1024/oj/eng. Σύνοψη EUR-Lex: https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/open-data-and-the-reuse-of-public-sector-information.html,
6. European Commission, Commission Implementing Regulation (EU) 2023/138 laying down a list of specific high-value datasets and the arrangements for their publication and re-use: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2023/138/oj/eng,
7. Interoperable Europe, SEMIC Support Centre, DCAT Application Profile for High-Value Datasets, DCAT-AP HVD: https://interoperable-europe.ec.europa.eu/collection/semic-support-centre/solution/dcat-ap-hvd. Έκδοση DCAT-AP HVD 3.0.0: https://interoperable-europe.ec.europa.eu/collection/semic-support-centre/solution/dcat-ap-hvd/release/300,
8. SEMIC / Interoperable Europe, DCAT-AP 3.0, DCAT Application Profile for data portals in Europe: https://semiceu.github.io/DCAT-AP/releases/3.0.0/,
9. Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Data.gov.gr: Ελεύθερη πρόσβαση σε περισσότερα από 9.000 σύνολα δεδομένων από 450 φορείς του Δημοσίου: https://www.mindigital.gr/archives/8601,
10. data.europa.eu, Open Data Maturity Report 2025: https://data.europa.eu/en/open-data-maturity/2025. PDF: https://data.europa.eu/sites/default/files/2025-12/2025_odm_report_5.pdf,
11. 5 Star Open Data, 5 Star Deployment Scheme for Open Data: https://5stardata.info/en/
12. ΕΕΛΛΑΚ, Χρήση ανοιχτών προτύπων και ανοιχτού λογισμικού στον δημόσιο τομέα: https://eellak.ellak.gr/2020/07/08/chrisi-anixton-protipon-ke-anichtou-logismikou-ston-dimosio-tomea/,
13. ΕΕΛΛΑΚ, Δομές, διαδικασίες και κοινότητες ανοικτότητας στον ψηφιακό μετασχηματισμό: https://advisory.ellak.gr/domes-diadikasies-kinotites-anichtotitas-ston-psifiako-metaschimatismo/,
14. FSFE, Public Money? Public Code!: https://fsfe.org/activities/publiccode/publiccode.en.html. Campaign URL: https://publiccode.eu/,
15. Creative Commons, Creative Commons Attribution 4.0 International, CC BY 4.0: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en,
16. Open Data Commons, Open Data Commons Attribution License, ODC-By: https://opendatacommons.org/licenses/by/.