Η Επιτροπή Νομικών Θεμάτων (JURI) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου υιοθέτησε πρόσφατα σχέδιο γνωμοδότησης σχετικά με το νομοθετικό πακέτο Digital Omnibus, επιχειρώντας να διαφυλάξει βασικές αρχές του ευρωπαϊκού πλαισίου για τα ανοιχτά δημόσια δεδομένα. Αν και η πρωτοβουλία περιλαμβάνει σημαντικές θετικές παρεμβάσεις, ορισμένες από τις προτεινόμενες τροποποιήσεις δημιουργούν αντιφάσεις που ενδέχεται να υπονομεύσουν το ίδιο το οικοσύστημα των ανοικτών δεδομένων που επιδιώκουν να προστατεύσουν.
Η σημασία των ανοιχτών δημόσιων δεδομένων
Η ευρωπαϊκή πολιτική για τα ανοιχτά δεδομένα βασίζεται στην αρχή ότι οι πληροφορίες που παράγονται ή διαχειρίζονται από τον δημόσιο τομέα πρέπει να είναι διαθέσιμες για ελεύθερη επαναχρησιμοποίηση από όλους. Η προσέγγιση αυτή έχει συμβάλει σημαντικά στην προώθηση της καινοτομίας, της επιστημονικής έρευνας, της διαφάνειας και της ανάπτυξης νέων ψηφιακών υπηρεσιών.
Η Οδηγία για τα Ανοιχτά Δεδομένα (Open Data Directive) καθιέρωσε την αρχή «ανοιχτά εξ ορισμού» (open by default), επιτρέποντας σε επιχειρήσεις, ερευνητές και πολίτες να αξιοποιούν δημόσιες πληροφορίες χωρίς περιττά νομικά ή τεχνικά εμπόδια.
Τα θετικά σημεία της πρότασης JURI
Η γνωμοδότηση της JURI αναγνωρίζει τη σημασία της διατήρησης αυτού του πλαισίου. Συγκεκριμένα, προτείνει τροποποιήσεις που ενισχύουν τη θεμελιώδη αρχή ότι τα δημόσια δεδομένα πρέπει να μπορούν να επαναχρησιμοποιούνται ελεύθερα για οποιονδήποτε σκοπό.
Παράλληλα, η επιτροπή ζητά οι άδειες χρήσης που εφαρμόζουν οι δημόσιοι φορείς να είναι, κατά κανόνα, ανοικτές άδειες που επιτρέπουν την ελεύθερη και απεριόριστη επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων. Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη, καθώς οι τυποποιημένες ανοικτές άδειες προσφέρουν νομική σαφήνεια, μειώνουν το διοικητικό κόστος και διευκολύνουν τη συνδυαστική αξιοποίηση δεδομένων από διαφορετικές δημόσιες πηγές.
Η ενίσχυση αυτών των αρχών θεωρείται κρίσιμη για τη διατήρηση ενός ενιαίου και λειτουργικού ευρωπαϊκού οικοσυστήματος δεδομένων.
Η βασική αντίφαση
Ωστόσο, η ίδια γνωμοδότηση περιλαμβάνει και μια πρόταση που έρχεται σε αντίθεση με τις παραπάνω αρχές. Η JURI διατηρεί διάταξη που επιτρέπει στους δημόσιους φορείς να επιβάλλουν «ειδικούς όρους επαναχρησιμοποίησης» στα δεδομένα όταν οι χρήστες είναι πολύ μεγάλες επιχειρήσεις.
Το πρόβλημα είναι ότι οι ανοικτές άδειες λειτουργούν ακριβώς επειδή παρέχουν τα ίδια δικαιώματα σε όλους τους χρήστες, ανεξαρτήτως ταυτότητας ή μεγέθους. Άδειες όπως οι CC0 και CC BY δεν διαφοροποιούν τους όρους ανάλογα με τον χρήστη. Εάν ένας δημόσιος φορέας αρχίσει να επιβάλλει διαφορετικούς κανόνες σε συγκεκριμένες κατηγορίες χρηστών, τότε η άδεια παύει να είναι πραγματικά ανοικτή.
Η επιτροπή προσπάθησε να περιορίσει τις αρνητικές συνέπειες αυτής της προσέγγισης προβλέποντας ότι οι ειδικοί όροι δεν θα πρέπει να επηρεάζουν αρνητικά ερευνητικούς οργανισμούς, μη κερδοσκοπικούς χρήστες ή έργα ανοικτής γνώσης. Ωστόσο, σύμφωνα με πολλούς ειδικούς, αυτό δεν επιλύει το βασικό πρόβλημα: η διαφοροποιημένη αδειοδότηση είναι ασύμβατη με την έννοια των ανοικτών δεδομένων.
Μια εναλλακτική προσέγγιση
Αντί να διαφοροποιούνται οι άδειες χρήσης, οι δημόσιοι φορείς θα μπορούσαν να διαφοροποιούν το κόστος παροχής υπηρεσιών πρόσβασης στα δεδομένα. Για παράδειγμα, μεγάλες επιχειρήσεις θα μπορούσαν να χρεώνονται περισσότερο για υπηρεσίες όπως APIs υψηλής απόδοσης, μαζικές λήψεις δεδομένων ή εξειδικευμένες υπηρεσίες διάθεσης πληροφοριών.
Με αυτόν τον τρόπο, οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τις ανησυχίες σχετικά με τη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος σε μεγάλους τεχνολογικούς παίκτες, χωρίς να θυσιάζουν τη νομική βεβαιότητα και τη διαλειτουργικότητα που προσφέρουν οι ανοικτές άδειες.
Ένα ακόμη χαμένο βήμα: η ψηφιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς
Η γνωμοδότηση της JURI φαίνεται επίσης να χάνει μια σημαντική ευκαιρία σε έναν άλλο τομέα: τις αποκλειστικές συμφωνίες ψηφιοποίησης πολιτιστικών συλλογών.
Παρότι η ισχύουσα νομοθεσία προβλέπει ότι οι περίοδοι αποκλειστικότητας για την ψηφιοποίηση πολιτιστικών πόρων δεν θα πρέπει γενικά να υπερβαίνουν τα δέκα χρόνια, στην πράξη υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι συμφωνίες αυτές διατηρούνται για πολύ μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Ως αποτέλεσμα, εκατομμύρια έργα που ανήκουν στο κοινό κτήμα παραμένουν ουσιαστικά μη προσβάσιμα για ευρύτερη χρήση, συμπεριλαμβανομένης της αξιοποίησής τους για την εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Μια πιο αποτελεσματική λύση θα ήταν η θέσπιση ενός αυστηρού και δεσμευτικού ανώτατου ορίου δέκα ετών για κάθε αποκλειστική συμφωνία, ώστε τα ψηφιοποιημένα έργα να καθίστανται πραγματικά διαθέσιμα στο κοινό μετά από ένα εύλογο χρονικό διάστημα.
Η παρέμβαση της Επιτροπής JURI δείχνει ότι υπάρχει πολιτική βούληση για τη διατήρηση και ενίσχυση του ευρωπαϊκού πλαισίου ανοιχτών δεδομένων. Ωστόσο, η ταυτόχρονη υποστήριξη των ανοικτών αδειών και της επιβολής ειδικών όρων σε συγκεκριμένες κατηγορίες χρηστών δημιουργεί μια θεμελιώδη αντίφαση που κινδυνεύει να αποδυναμώσει το ίδιο το μοντέλο των ανοιχτών δεδομένων.
Πηγή άρθρου: https://communia-association.org/